Zagadnienia prawne dotyczące ubezpieczeń życiowych
Umowa ubezpieczenia na życie należy do umów nazwanych, co oznacza, że została ona uregulowana w powszechnie obowiązujących przepisach prawa. W przypadku umowy ubezpieczenia na życie przepisy znajdują się w tytule XXVII, dziale I i III kodeksu cywilnego oraz ustawie z dnia 22 maja 2003r. o działalności ubezpieczeniowej (art. 12 - 13, 15 - 26).
Charakter umowy ubezpieczenia na życie i jej podmioty
Umowa ubezpieczenia na życie, podobnie jak wszystkie inne umowy ubezpieczenia ma charakter umowy dwustronnie zobowiązującej odpłatnej. Po zawarciu takiej umowy po obu stronach powstają określone prawa i obowiązki. Stronami umowy ubezpieczenia na życie są: zakład ubezpieczeń oraz ubezpieczający. Ubezpieczającym jest osoba, która zawiera umowę ubezpieczenia i zobowiązuje się do zapłaty składki ubezpieczeniowej. Ubezpieczający może zawrzeć umowę ubezpieczenia na życie we własnym imieniu i na własny rachunek (wówczas jest on jednocześnie ubezpieczającym i ubezpieczonym, tj. osobą, której życie lub zdrowie objęte jest ochroną ubezpieczeniową) lub na rzecz osoby trzeciej (wówczas ubezpieczonym jest inna osoba, której życie lub zdrowie ubezpieczający uczynił przedmiotem ubezpieczenia). W ubezpieczeniach na życie spotykamy także osobę uposażonego. Uposażonym jest osoba wskazana przez ubezpieczonego jako uprawniona do otrzymania świadczenia należnego na podstawie zawartej przez niego umowy. Ubezpieczony może wskazać jedną lub więcej osób uprawnionych do otrzymania sumy ubezpieczenia na wypadek jego śmierci (uposażeni). Jeżeli ubezpieczony wskazał kilka osób uprawnionych do otrzymania sumy ubezpieczenia, a nie oznaczył ich udziału w tej sumie, uważa się, że udziały tych osób są równe. Zastrzeżenia odnośnie uprawnień i osoby uposażonego lub osób uposażonych ubezpieczony może zmienić lub odwołać w każdym czasie.
Cel i przedmiot umowy ubezpieczenia na życie
Zawierając umowę ubezpieczenia zakład ubezpieczeń zobowiązuje się spełnić określone świadczenie w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku, a ubezpieczający zobowiązuje się zapłacić składkę (art. 805 § 1 k.c.). Świadczenie zakładu ubezpieczeń polega w szczególności na zapłacie umówionej sumy pieniężnej, renty lub innego świadczenia w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku w życiu osoby ubezpieczonej (art. 805 § 2 k.c.). Ubezpieczający natomiast obowiązany jest do opłacania składki ubezpieczeniowej, którą oblicza zakład ubezpieczeń, zgodnie z okresem trwania odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń.
Treść umowy ubezpieczenia na życie
Prawa i obowiązki stron umowy ubezpieczenia, także ubezpieczenia na życie (treść umowy) określają zazwyczaj tzw. ogólne warunki ubezpieczenia (w skrócie o.w.u.). Ogólne warunki ubezpieczenia opracowują zakłady ubezpieczeń. Ich postanowienia muszą być zgodne z obowiązującymi przepisami prawa, jeżeli są z nimi sprzeczne - są nieważne. Ponadto ogólne warunki ubezpieczenia oraz umowa ubezpieczenia powinny być formułowane jednoznacznie i w sposób zrozumiały. Oznacza to w szczególności, że niezwykle istotne jest formułowanie ogólnych warunków ubezpieczenia przy uwzględnieniu wiedzy przeciętnego ubezpieczającego i w sposób umożliwiający poprawne ich zrozumienie. Postanowienia sformułowane niejednoznacznie interpretuje się na korzyść ubezpieczającego, ubezpieczonego, uposażonego lub uprawnionego z umowy ubezpieczenia.
Koniecznie trzeba pamiętać, że przed zawarciem każdej umowy ubezpieczenia trzeba zapoznać się z jej warunkami. Zakład ubezpieczeń jeszcze przed zawarciem umowy ma obowiązek doręczyć ubezpieczającemu tekst ogólnych warunków ubezpieczenia (art. 812 § 1 k.c.). Szczególne znaczenie ma ten wymóg przy ubezpieczeniach na życie, m.in. ze względu na szczególnie cenny przedmiot ochrony ubezpieczeniowej, którym jest życie i zdrowie ubezpieczonego.
W kodeksie cywilnym - art. 812 § 2 - znajduje się regulacja przewidująca minimalną treść ogólnych warunków ubezpieczenia. Przepis należy stosować odpowiednio do ubezpieczeń majątkowych i osobowych. Ogólne warunki ubezpieczenia w przypadku ubezpieczeń na życie muszą określać w szczególności:
1) przedmiot i zakres ubezpieczenia,
2) sposób zawierania umowy ubezpieczenia,
3) zakres i czas trwania odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń,
4) prawa i obowiązki stron umowy,
5) tryb, warunki, sposób oraz przesłanki i terminy wypowiedzenia umowy przez ubezpieczającego lub zakład ubezpieczeń,
6) sposób ustalania i opłacania składki ubezpieczeniowej lub opłat pobieranych przez zakład ubezpieczeń oraz metod ich indeksacji, a także ich wysokość,
7) sposób indeksacji składki ubezpieczeniowej,
8) tryb, warunki oraz sposób dokonywania zmiany umowy ubezpieczenia zawartej na czas nieokreślony,
9) sposób ustalania wysokości szkody oraz wypłaty odszkodowania lub innego świadczenia,
10) sposób i tryb dochodzenia roszczeń z umowy ubezpieczenia,
11) informację o sądzie właściwym dla rozstrzygnięcia sporu mogącego wynikać z danej umowy ubezpieczenia,
12) sumę ubezpieczenia i warunki jej zmiany.
W przypadku ubezpieczeń na życie ustawodawca nałożył na zakłady ubezpieczeń dodatkowe obowiązki dotyczące kształtowania treści umowy ubezpieczenia na życie (art. 13 ust. 1 i 4 ustawy o działalności ubezpieczeniowej). Zakład w treści umowy ubezpieczenia musi obowiązkowo: (sprawdź z ustawą)
1. zdefiniować poszczególne świadczenia przewidziane umową,
2. określić wysokość składek odpowiadających poszczególnym świadczeniom podstawowym i dodatkowym,
3. wyjaśnić zasady ustalania świadczeń należnych z tytułu umowy, w szczególności sposobu kalkulacji i przyznawania premii, rabatów i udziału w zyskach ubezpieczonego, określenia stopy technicznej, wskazania wartości wykupu oraz wysokości sumy ubezpieczenia w przypadku zmiany umowy ubezpieczenia na bezskładkową, o ile są one gwarantowane, określenia kosztów oraz innych obciążeń pobieranych przez zakład ubezpieczeń przy wypłacie świadczeń,
4. opisać czynniki w metodach kalkulacji rezerw techniczno-ubezpieczeniowych, które mogą mieć wpływ na zmianę wysokości świadczenia zakładu ubezpieczeń,
5. wskazać przepisy regulujące opodatkowanie świadczeń zakładu ubezpieczeń.
Dodatkowo w przypadku umowy ubezpieczenia na życie związanej z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym, zakład ubezpieczeń jest obowiązany do określenia lub zawarcia w tej umowie:
1. wykazu oferowanych ubezpieczeniowych funduszy kapitałowych,
2. zasad ustalania wartości świadczeń oraz wartości wykupu ubezpieczenia, w tym również zasad umarzania jednostek ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego i terminów ich zamiany na środki pieniężne i wypłaty świadczenia,
3. regulaminu lokowania środków ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego obejmującego w szczególności charakterystykę aktywów wchodzących w skład tego funduszu, kryteria doboru aktywów oraz zasady ich dywersyfikacji i inne ograniczenia inwestycyjne,
4. zasad i terminów wyceny jednostek ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego,
5. zasad ustalania wysokości kosztów oraz wszelkich innych obciążeń potrącanych ze składek ubezpieczeniowych lub z ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego,
6. zasad alokacji składek ubezpieczeniowych w jednostki ubezpieczeniowego funduszu kapitałowego oraz terminu zamiany składek na jednostki tego funduszu (art. 13 ust. 4).
Umowa ubezpieczenia może regulować prawa i obowiązki stron w sposób odbiegający od ogólnych warunków ubezpieczenia. Zakład ubezpieczeń jest wówczas obowiązany, w formie pisemnej pod rygorem nieważności, przedstawić ubezpieczającemu różnice między postanowieniami umowy a ogólnymi warunkami.
Dokument ubezpieczenia
Umowa ubezpieczenia na życie podobnie, jak każda inna umowa ubezpieczenia powinna być stwierdzona przez zakład ubezpieczeń polisą, legitymacją ubezpieczeniową, tymczasowym zaświadczeniem albo innym dokumentem ubezpieczenia (art. 809 § 1 k.c.). Umowę ubezpieczenia na życie uważa się za zawartą z chwilą doręczenia przez zakład ubezpieczeń ubezpieczającemu dokumentu ubezpieczenia (art. 809 § 2 k.c.). W przypadku umowy ubezpieczenia na życie nie ma możliwości tzw. milczącego zawarcia umowy, co jest możliwe w ubezpieczeniach majątkowych.
Początek odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń
Jeżeli strony umowy nie postanowią inaczej, odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń rozpoczyna się od dnia następującego po zawarciu umowy, nie wcześniej jednak niż dnia następnego po zapłaceniu składki. Jednak gdy umowa dochodzi do skutku przed doręczeniem dokumentu ubezpieczenia, odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń rozpoczyna się od dnia, w którym umowa ubezpieczenia uważana jest za zawartą.
Wniosek ubezpieczeniowy
Najczęściej chcąc zawrzeć umowę ubezpieczenia należy złożyć zakładowi ubezpieczeń ofertę w postaci pisemnego wniosku o zawarcie umowy ubezpieczenia. W ubezpieczeniach na życie wniosek taki ma zazwyczaj formę kwestionariusza/ formularza zawierającego m.in. pytania o okoliczności istotne dla dokonania przez zakład ubezpieczeń właściwej oceny ryzyka. W przypadku ubezpieczeń na życie bardzo ważne jest, aby ubezpieczający podał zgodnie z prawdą zakładowi ubezpieczeń wszystkie znane sobie okoliczności, o które zakład ubezpieczeń zapytywał w takim formularzu oferty albo przed zawarciem umowy w innych pismach. Jeżeli zakład ubezpieczeń zawarł umowę ubezpieczenia mimo braku odpowiedzi ubezpieczającego na poszczególne pytania, pominięte okoliczności uważa się za nieistotne (art. 815 § 1 k.c.).
Jeżeli ubezpieczający podał niezgodnie z prawdą do wiadomości zakładu ubezpieczeń powyższe okoliczności zakład wolny jest od odpowiedzialności, chyba że okoliczności te nie mają wpływu na zwiększenie prawdopodobieństwa wypadku objętego umową (art. 815 § 3 k.c.). Po upływie lat trzech od zawarcia umowy ubezpieczenia na życie zakład ubezpieczeń nie może podnieść zarzutu, że przy zawieraniu umowy ubezpieczający podał wiadomości nieprawdziwe, w szczególności że zataił chorobę osoby ubezpieczonej. Ogólne warunki ubezpieczenia mogą skrócić powyższy termin.
Wypowiedzenie umowy ubezpieczenia na życie
Wypowiedzenie oznacza jednostronne rozwiązanie umowy. Umowę ubezpieczenia na życie ubezpieczający może wypowiedzieć umowę w każdym czasie z zachowaniem terminu określonego w ogólnych warunkach ubezpieczenia.
W braku odmiennego zastrzeżenia umowę uważa się za wypowiedzianą przez ubezpieczającego, jeżeli składka nie została zapłacona w terminie określonym w ogólnych warunkach ubezpieczenia mimo uprzedniego wezwania do zapłaty w dodatkowym terminie określonym w ogólnych warunkach ubezpieczenia; w wezwaniu powinny być podane do wiadomości ubezpieczającego skutki niezapłacenia składki.
W obecnie funkcjonujących umowach ubezpieczenia na życie wypowiedzenie umowy łączy się często z tzw. wykupem polisy. Wykup polisy oznacza najprościej mówiąc zwrot części wpłaconych składek. Zwykle im krótszy jest okres ubezpieczenia tym mniejsza jest wartość wykupu. Warto też pamiętać, że wartość wykupu istnieje dopiero po upływie określonego czasu trwania umowy.
Odstąpienie od umowy ubezpieczenia na życie
Przepisy kodeksu cywilnego (art. 812 § 4 k.c.) przewidują, że jeżeli umowa ubezpieczenia jest zawarta na okres dłuższy niż sześć miesięcy ubezpieczający ma prawo odstąpienia od umowy ubezpieczenia, w terminie 30 dni, a w przypadku gdy ubezpieczający jest przedsiębiorcą w terminie 7 dni, od dnia zawarcia umowy. Odstąpienie od umowy ubezpieczenia nie zwalnia ubezpieczającego z obowiązku zapłacenia składki za okres, w jakim zakład ubezpieczeń udzielał ochrony ubezpieczeniowej. Odstąpienie od umowy oznacza ustanie umowy ubezpieczenia za skutkiem natychmiastowym. Przepisy at. 814 § 2 k.c. dają prawo odstąpienia od umowy ubezpieczenia z jednoczesnym zawiadomieniem ubezpieczającego także zakładowi ubezpieczeń w sytuacji, gdy zakład ubezpieczeń ponosi odpowiedzialność jeszcze przed zapłaceniem składki, a składka nie została zapłacona w terminie. Zakład ubezpieczeń może oczywiście żądać zapłaty składki za okres, przez który ponosił odpowiedzialność.
Przedawnienie roszczeń
Roszczenia z umowy ubezpieczenia na życie przedawniają się z upływem lat trzech (art. 819 § 1 k.c.). Bieg przedawnienia roszczenia o świadczenie do zakładu ubezpieczeń rozpoczyna się w dniu, w którym nastąpiło zdarzenie objęte ubezpieczeniem. Przerywa się także przez zgłoszenie zakładowi ubezpieczeń tego roszczenia lub przez zgłoszenie zdarzenia objętego ubezpieczeniem. Rozpoczyna się na nowo od dnia, w którym osoba zgłaszająca roszczenie lub zdarzenie otrzymała pisemne oświadczenie zakładu ubezpieczeń o przyznaniu lub odmowie świadczenia. Okres przedawnienia jest dłuższy - wynosi dziesięć lat - w przypadku roszczeń z umowy ubezpieczenia stwierdzonych prawomocnym orzeczeniem sądu lub innego uprawnionego organu albo orzeczeniem sądu polubownego oraz roszczeń stwierdzonych ugodą zawartą przed sądem albo przed sądem polubownym. Jednakże roszczenia okresowe (np. renty) stwierdzone w prawomocnymi orzeczeniami sądowymi lub ugodą sądową ulegają przedawnieniu z upływem trzech lat.
Ubezpieczenia na życie - praktycznie
W Polsce do podstawowych ubezpieczeń życiowych zalicza się:
1. Ubezpieczenia na życie i dożycie oraz mieszane tzn. ubezpieczenie zarówno terminowe jak i dożywotnie, w którym wypłata świadczenia następuje w przypadku śmierci lub dożycia określonego wieku. W mieszanych oba te ryzyka czyli śmierć i dożycia określonego wieku obejmowane są ochroną w ramach jednego ubezpieczenia.
2. Ubezpieczenia posagowe, zaopatrzenia dzieci tzn. ubezpieczenie, w którym uposażone, czyli uprawnione do świadczenia jest dziecko . To czy ubezpieczony jest rodzic na rzecz dziecka - w jednych rozwiązaniach, czy też dziecko w innych nie ma znaczenia - istotą jest to, że dziecko jest uprawnione do świadczenia . Ubezpieczenie to gwarantuje dziecku określone środki gdy osiągnie ono wskazany w umowie wiek. Zaprzestanie płacenia składek spowodowane śmiercią ubezpieczającego , a w niektórych umowach również niezdolnością do pracy opłacającego składkę opiekuna, nie powoduje ustania ochrony ubezpieczeniowej lub zmniejszenia sumy ubezpieczenia.
3. Ubezpieczenia na życie związane z ubezpieczeniowym funduszem kapitałowym tzn. ubezpieczenie, w którym występuje część ochronna i oszczędnościowa. Składka dzielona jest na dwie części - jedna z przeznaczeniem na ochronę i druga z przeznaczeniem na inwestycje - pomnażanie gromadzonego kapitału na przyszłość. Cześć oszczędnościowa składki lokowana jest do jednego lub kilku funduszy kapitałowych (inwestycyjnych) zarządzanych przez zakład ubezpieczeń celem pomnażania kapiatłu.
